Haber Yazma Teknikleri

1. OLAYLARA HABER NİTELİĞİ KAZANDIRAN UNSURLAR

1.1. Haber Kavramı

Haber, yazılı, elektronik ve görsel basının birincil ve en önemli ürünüdür. Basının
ruhu, nefesidir. Habere yer vermeyen bir basın yayın organı düşünülemez.

‘Haber’ diye adlandırılan bazı bilgilerin toplanması ve bireylere aktarılmasının kökeni,
toplumsal yaşamın başladığı döneme kadar inmektedir. Mısır’da M.Ö. 1750 yıllarında,
çeşitli bilgilerin yer aldığı resmi bir gazetenin yayımlandığı bilinmektedir. Bazı bilgi ve
düşüncelerin elle yazılarak satılmasına ise ilk kez 14. yüzyıl sonlarında Venedik’te
rastlanmıştır.

Haber, temelinde, bireyi yaşamsal olarak ilgilendiren gelişmeler ve bu gelişmelere
ilişkin bilgilerdir. Kitle iletişim araçlarında yer alan haberler, bireyleri kişisel, yerel, yöresel,
ulusal ve uluslararası düzeyde; toplumsal, siyasal, ekonomik ve kültürel yaşamdaki
gelişmelerden bilgi sahibi kılar. Özetle haber, kişileri bilgilendirir, eğitir, eğlendirir, üzer,
sevindirir, eyleme yöneltir ya da eylemden vazgeçtirir.

Yukarıdaki tanımdan yola çıkarak, haber “olay”dır diyebiliriz. Olay çeşitli olguların,
belirli bir yer ve zaman içinde geçmesi sürecidir. Olay ayrıca:

Ortaya çıkan, oluşan durum, olağan olmadığı için toplumun ilgisini çeken olgudur.
Olay bir eylem olabileceği gibi bir söylem de olabilir. Ya da hem eylem, hem
söylemden oluşabilir. Peki, her olay haber midir? Herhangi bir olayın haber olabilmesi için
ne gibi özelliklere sahip olması gerekir.

Öncelikle haberin çeşitli tanımlarına bir göz atalım.

1.1.1. Haber Tanımları

İngilizce North (Kuzey), East (Doğu), West (Batı) ve South (Güney) kelimelerinin baş
harflerinden meydana geldiği bilinen (NEWS) haber kelimesi, “her yönde meydana gelen
olaylar” olarak da tanımlanmaktadır.

Haberin somut bir tanımını yapmak olası değildir. Her basın organının, hatta
her gazetecinin kendine özgü bir haber anlayışı ve tanımı vardır.

Günümüze kadar, haberin pek çok tanımı yapılmıştır. Bunlardan bazılarını şöyle
sıralayabiliriz:

 Acele kaleme alınmış edebiyattır.
 Bir olay hakkında alınan ya da verilen bilgidir.
 Bir olayın raporudur.
 Bir olayın, tarafsız biçimde anlamlandırılmasıdır.
 Bugünün olayıdır.
 Dün bilmediğimiz her şeydir.
 Gazeteye basıldığında okuyucuya yararlı olacağı düşünülen olaydır.
 Halkın ilgi göstereceği her şeydir.
 İnsanın bilgi edinme ihtiyacını karşılayan bir çeşit öğedir.
 İnsanların bilmek istediği her şey haberdir.
 Tarihin kabaca yazılmış ilk müsveddesidir.
 Toplumu ilgilendiren olay, fikir ve kanıların; iyi ve doğru bir şekilde yayın
araçlarıyla topluma aktarılmasıdır.
 Yarın, bugünün tarihini yazacaklar için hazırlanmış dipnotlardır.
Tüm bu tanımlardan sonra haberin akademik tanımını yapacak olursak, “Haber,
vaktinde verilen, toplumda çok sayıda kişileri ilgilendiren ve etkileyen, bu kişilerin
anlayabileceği herhangi bir olay ya da kanaattir.” Bu tanım 1925 yılında Washington5
Üniversitesi dekanlarından M. Lyle Spencer tarafından yapılmış kalıcı ve genel kabul
görmüş tanımlardandır.

1.2. Haberin Nitelikleri

Haberin nitelikleri, haberin olmazsa olmaz koşullarındandır. Başka bir deyişle haberin
üzerine inşa edildiği temel taşlarıdır. Haberin niteliklerini şöyle sınıflandırabiliriz:

1.2.1. Doğruluk

Haberin doğru olması haberde verilen bilgilerin doğru olması anlamına gelir. Yani
yalan ya da yanlış bilgi haberde yer almamalıdır. Yalan yanlış kulaktan dolma bilgilerle
yazılan haber, gerçekten farklı anlamlara yol açar.

Habere, en hızlı ulaşmak ve en hızlı yayınlamak adına doğruluk ilkesinden ödün
verilmemelidir. Habere hızlı ulaşmak ve çabuk yayınlamak çoğu zaman çeşitli etik
sorunların doğmasına ve halkın yanlış bilgilendirilmesine yol açar.

Bunun için habercinin temel amacı, haberde doğru bilgileri vermektir. Gerçeği
araştırırken ortaya çıkardığı bilginin doğru olup olmadığını araştırmalıdır. Gerçekleşmemiş,
dedikodu niteliğindeki bilgilere haberde yer verilmemelidir.

Habere konu olan olay, durum ya da kişiye ait bilgi, en az iki kaynaktan
doğrulatılmalıdır. Kuşkulu görülen veriler mutlaka araştırılarak teyit edildikten sonra
verilmelidir.

1.2.2. Gerçeklik

Habere konu olan bilgilerin gerçeğe uygun olması gerekir. Bu noktada dilin durağan,
ancak gerçekliğin bir süreç olduğu unutulmamalıdır. Dünya, sözcüklerden çok daha hızlı
değişir. Gerçeklik, verilen habere konu olan içeriğin a haber verildiği sırada olayla ilgili
duruma uygunluk anlamına gelmektedir. Diğer bir deyişle gerçeklik, olayın varlığının gerçek
olması anlamına gelir. Haberi aktaranın amacı gerçeği ortaya çıkarmak olmalıdır. Bu yüzden
haberciye “gerçek avcısı” da denir.

1.2.3. Nesnellik

En çok tartışılan ilkelerden birisidir. Haber, gerçeğe sadık kalmalıdır. Olayın,
durumun, kişilerin aktardıklarının çerçevesini ortaya koymalıdır. Bu açıdan nesnellik
gerçeğin doğru yazılması ve aktarılan olay dokusunun doğru olmasıdır.
İzleyiciyi veya okuyucuyu ilgilendiren, habercinin kişisel görüşü değil; olayın ya da
durumun kendisidir. Haberci, haberinde duygularını, kişisel düşüncelerini öne
çıkarmamalıdır.

Haberde nesnelliğin sağlanması için, olay ya da durumla ilgili tarafların görüşlerine
yer verilmelidir. Nesnellik, habercinin haber kaynağına, olaya ya da duruma mesafeli
yaklaşmasıyla sağlanır. Haberci, haberin içinde rol almamalıdır, haberin parçası haline
gelmemelidir.

Haberde kullanılan dil, kurgulanan görüntü haberinin süresi, haberin bülten içindeki
sırası ya da yayımlandığı sayfa, o haberden önceki ve sonraki haberle bağdaşıp
bağdaşmadığı da nesnelliği bozabilir.

Muhabir haber yazarken, kendi değer yargılarını yansıtmamalı, “iyi, kötü” şeklinde
ifadeler kullanmamalıdır.

1.2.4. Anlamlılık

İletişim, anlam iletimidir. Ancak sadece söylenen sözün doğru anlatılması yetmez.
Sonuçta dil ve görüntülerle gerçekleşen bu eylemde, anlamlılık için şu kurallar önemlidir:

 Açıklık: Metnin anlamının kolay ve anlaşılır olması demektir. İfadeler kesin ve
net olmalıdır. Yalın ifadeler kullanılmalıdır. Eğer yazdığınız bir cümleden,
herkes aynı anlamı çıkarmıyorsa, metin açık değildir. Cümleler fazla uzun
olmamalı, devrik cümle kullanılmamalıdır. Noktalama işaretlerinin doğru yerde
kullanılması açıklık ve anlaşılırlığı sağlamak açısından çok önemlidir.
 Sadelik: Eğer okuyucu “Acaba ne anlatıyor? Ne demek istedi?” gibi yazılan
cümlelere takılıp kalıyorsa, haberden ilgisini keser. Haber a hemen
algılayabilmesi için sadelik çok önemlidir. Cümlelerde süsten, gösterişten uzak
durulmalı; metin ayrıntıya boğulmamalıdır. Bu nedenle sözcükleri özenle seçip,
belli bir mantık çerçevesinde sıralamak önemlidir.
 Anlaşılırlık: Halkın fazla kullanmadığı sözcükler seçilmemelidir. Özellikle de
halkın eğitim seviyesi de dikkate alınarak, anlaşılması kolay ifadeler
kullanılmalıdır.

1.2.5. Kesinlik

Haberde yer alan verilerin doğruluğunun tartışılmaz olması ve kuşkuya yer vermemesi
anlamına gelir. Haberin inandırıcılığı açısından kesinlik çok önemlidir. Kesinlik haberin
etkinliğini sağlamak açısından da önemlidir. Şüpheye ve duraksamaya yer vermemek
anlamına da gelir.

1.2.6. Hızlılık

Habercilikte geçerli olan “Haberi doğru al, öncelikle ver” ilkesidir. Çok sayıda yazılı
ve görsel medya organının bulunduğu günümüzde, hızlılık ilkesinin ne derece önemli olduğu
ortadadır. İnternet haberciliği ve diğer teknolojik gelişmeler bu yarışı daha da
hızlandırmıştır.7

1.2.7. Tutarlılık

Metni oluşturan verilerin mantıklı bir bütün oluşturmaları gerekir. Cümlelerin
birbiriyle çelişmemesi için birbiriyle bağlantılı olması ve belirli bir anlam bütünlüğü
içermesi gerekir. Bunun için cümleler dilbilgisi kuralları açısından uygun olmalıdır. Ancak
habere konu olan olay ya da durumun kendisi tutarlılık içermiyorsa, doğal olarak bu durum
haber metnine de yansır.

1.2.8. İnanılırlık

Haberde inanılırlığı, bilginin bir kaynağa dayanmasını gerektirir. Kaynağın statüsü,
unvanı vb. inanılırlığı desteklemektedir. İnanılırlığı sağlayan iki unsur vardır:

 Uzmanlık: Kaynağın konuyla ilgili yetkinliği, bilgisinin yeterli olup olmaması
anlamına gelir. Eğer kaynak gerçekten konunun uzmanıysa, okuyucuya ve
izleyiciye aktarılan bilgi daha çabuk kabul görmektedir. Cümlelerin içeriği
kaynağa bağlı olarak farklı algılanır.

 Güvenilirlik: Okuyucu veya izleyicinin, kaynağın, mesajını kişisel bir çıkar
amacıyla söylemediğini kabul etmesi önemlidir. Bunun dışında güvenilirliğin
diğer bir boyutu da kaynağın, daha önce kamuoyunu yanlış yönlendirecek
bilgiler verip vermemesidir. Bu da o kaynağın, diğer haberlerde de inanılırlığını
ve güvenilirliğini zedeleyen faktörlerden biridir.

1.3. Haber Olay İlişkisi

Gazetecilikte, genellikle haber, olay veya olayların hikâyesi ve özeti şeklinde
tanımlanır. Bu tanıma göre olay, hikâye, özet gibi sözcüklerin ne anlama geldiğine bakmak,
haber olay ilişkisini değerlendirebilmek için gereklidir.

Olay, genelde çeşitli olguların belirli bir yer ve zaman içinde oluşmasıdır. Olaylar
haber olarak insanlara ulaşmazsa hayal olmaktan öte geçemez. Bu bakımdan haberlerde yer
alan olayları oluşturan olgular, ister yerel, ister ulusal, isterse uluslararası düzeyde yer alsın
hepsi birden açmış oldukları veya açacakları tartışmalara zemin hazırlar.

Wilbur Schramm, haber olay ilişkisi yönünden verdiği tanımında, haberin içinde
nelerin bulunduğuna ve haberin niteliğine dikkat çekmektedir:

“Haber bir olay değildir. Olduktan sonra algılanabilecek bir olgudur. Olayla özdeş
değil, fakat olayın esas çerçevesi içinde tekrar kurulabilmesi hedefidir.”

Gazeteciler haberi oluşturan olayları her zaman izlemek, gözlemek olanağına sahip
değildirler. Eğer haber değeri görülürse, olay gerçekleştikten sonra haberleştirilmek üzere
gazeteciler görevlendirilir.

Bazı olaylara gazeteciler kadar, toplumun bir kesimi de tanık olabilir. Örneğin, tören,
yarışma, açılış gibi. Bu tür olayların olacağı önceden bilindiğinden bunların izlenmesi ve
gözlenmesi olasıdır.

Bazı durumlarda ise toplumun bir kesimi olayın içinde yaşadığında, bunlara hemen
tanık olabilirler. Örneğin sel, deprem, yangın, gösteriler, grevler gibi.

Güney Afrika'da evlerinin yıkılmasını protesto eden halka polis göz yaşartıcı
bombayla yanıt veriyor.

Olay anında orada bulunan ve göz yaşartıcı bomba etkisini yakından hisseden
gazeteci, sadece birkaç poz çekebiliyor.

Olayı, olay olduktan sonra izlemekle görevlendirilen gazetecinin gözlemciliği,
izlemede gösterdiği dikkat pek çok noktanın aydınlatılmasını sağlar. Gazetecinin topladığı
enformasyonun yoğunluğuna göre haberini yaparken hikâye etme veya özetleme işlemini
tercih etmesi gerekecektir. Gazetecinin olayla ilgili eline geçen bilgiler kesinlikten uzak ve
ayrıntılardan oluşuyorsa hikâye etme, kesinse, özetleme işlemine başvurarak haber yapması
doğaldır. Her zaman gazeteci yaptığı haberini olayla özdeş değil, fakat “olayın aslına uygun
tekrar kurulması” şeklinde yapmak durumundadır. Gazeteci, olayları kendi algıladığı
biçimde ve ölçüde, kendi birikim ve deneyimlerine göre haber yapmaktadır. Bu konuyu,
haber sosyolojisi bölümünde inceleyeceğiz.

İletişim araçlarının temel bildirgesinde, iletişim araçlarının topluma haber iletirken
nasıl bir yol izlenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Kitle iletişim araçlarının toplumu etkileme
gücü dikkate alınarak hazırlanan bu bildirgenin haberle ilgili maddelerine bir göz atalım:

Madde 1: Barışın ve uluslararası anlayışın güçlendirilmesi, insan haklarının
geliştirilmesi, ırkçılıkla, soykırımla ve savaş kışkırtıcılığıyla savaşım;
özgür bir dolaşımı ve daha yaygın, daha dengeli bir haber dağılımını
gerektirir.

Madde 2: Kamunun habere ulaşmasının güvence altına alınması, kamunun
kullanabileceği haber kaynakları ve araçlarının çeşitliliği ile olur. Böylece
herkesin gerçeklerin doğruluğunu araştırabilmesi ve olayları yansız olarak
değerlendirebilmesi sağlanır

Madde 3: Düşünce, anlatım ve haber özgürlüğüne saygı göstermek ve haberlerde her
türlü görüşlerin yansıtılmasını sağlamak gerekir.

Bir haberin barışı ve uluslararası anlayışı güçlendirmesi, habercinin insan haklarına
saygı gösteren bir habercilik anlayışını ilke edinmesi gereklidir.10

Gazeteci, başta barış, demokrasi ve insan hakları olmak üzere, insanlığın evrensel
değerlerini savunur.

1.3.1. Haberin Özellikleri

Haberi diğer yazılı metinlerden ve raporlardan ayıran bazı özellikler vardır. Öncelikle
haber günceldir, yeni oluşmuş ya da tekrar oluşan olaylarla ilişkilidir. Haber sistematik
değildir. Olaylar, fikirler, sorunlar belirli bir sisteme göre seçilmez.
Haberin oluşumu için öncelikle bir olaya gereksinim vardır. Habere temel olan
unsurların olağandışı ve insanların ilgisini çekecek özelliklerde bulunması gerekmektedir.11

Örnek Haber

Kobra yılanıyla evlendi!
Hindistan'da bir kadın kobra yılanıyla evlendi.
Hindistan'da kobra yılanına âşık olduğunu iddia eden kadın iki bin kişinin katıldığı bir
düğünle hayvanla evlendi.
Bimbala Das ismindeki kadın kobraya ilk görüşte âşık olduğunu söyleyerek Hint
geleneklerine göre dünya evine girdi. Das’ın annesi kızının ruhsal problemleri olduğunu
söyledi.
Yukarıdaki haberde, konunun olağan dışılığı, olayı habere taşımıştır.
Bir diğer görüşe göre haberin bulunmasında ve yazılmasında mesleki eğitim ve
yeteneğinin yanında kitle iletişim aracının yayın politikası da etkili olmaktadır. Kitle iletişim
aracının yayın politikasına göre birçok olay arasından hangisinin haber olacağına karar
verilir.